Taalgericht W&T-onderwijs op de basisschool

Taalgericht W&T-onderwijs op de basisschool - Noordhoff Uitgevers Antwoorden

Door: Dr. Jantien Smit en dr. Martine Gijsel (Hogeschool Saxion, APO, Deventer), Drs. Meie van Laar en Katja van der Geer (NEMO Science Museum, Amsterdam), Dr. Anna Hotze en drs. Edith Louman (Hogeschool iPabo, Amsterdam/Alkmaar), Dr. Arthur Bakker (Universiteit Utrecht)

Welke taal staat centraal bij onderwijs in Wetenschap en Techniek (W&T)? Hoe kan een leerkracht ruimte maken voor bijdragen van leerlingen en de leerlingen laten nadenken en praten over natuurkundige fenomenen? Hoe kan een leerkracht ondersteuning bieden bij het gebruik van school- en vaktaal? Deze vragen stonden centraal in het Taal en Techniek-project (TET-project). In het schooljaar 2015-2016 werden op twee locaties in Nederland 20 basisschoolleerkrachten geprofessionaliseerd in het voorbereiden en uitvoeren van taalgericht W&T-onderwijs.

Filmpje TechYourFuture

Achtergrond: integratie van taal en W&T
In Nederland kiezen weinig jongeren voor een toekomst in de bètatechniek. Deze situatie is zorgelijk: doordat de komende jaren veel technici met pensioen gaan, ontstaat er een groot tekort aan personeel in technisch georiënteerde ondernemingen (Techniekpact, 2013). In 2020 moeten alle basisscholen in Nederland structureel W&T aanbieden in het onderwijs (Nationaal Techniekpact 2020). Het ontbreekt veel leerkrachten echter aan voldoende vakinhoudelijke en vakdidactische W&T-kennis. Ook de tijd die zij besteden aan W&T is beperkt; veel tijd gaat naar de kernvakken taal en rekenen. Het integreren van taal en W&T kan helpen meer tijd te creëren voor W&T in de klas. Niet alleen blijkt integratie effectief voor de ontwikkeling van W&T-vakkennis en -vaardigheden van leerlingen, leerkrachten vinden W&T-onderwijs ook aantrekkelijker wanneer dit geïntegreerd is met taal.

Denken en redeneren over W&T: welke taal hebben leerlingen nodig?
In het professionaliseringstraject stonden de stappen in het denkproces van leerlingen centraal. Leerkrachten stelden zich bij de lesvoorbereiding steeds de vraag welke opeenvolgende stappen leerlingen in hun denken moeten maken om een bepaald fenomeen (zoals drijven en zinken, geluid en akoestiek, balans en evenwicht) te kunnen doorgronden.

  Voorbeelden van denkstappen rond geluid en akoestiek:

Er zijn verschillende soorten geluid: hoge en lage geluiden; harde en zachte geluiden;
Geluid is een trilling die door de lucht gaat;
De trillingen gaan door de lucht als golven.

De grootte van de trilling bepaalt het volume van het geluid:
– Een grote trilling produceert een hard geluid.
– Een kleine trilling produceert een zacht geluid.

IMG_7246Om zulke denkstappen te kunnen maken, moeten leerlingen beschikken over een goede taalvaardigheid: ze hebben dagelijkse taal (“geluid”, “lucht”) en schooltaalwoorden (“bepalen”, “produceren”) nodig, maar ook specifieke vaktermen (zoals “trilling”). Bovendien moeten ze ingewikkelde formuleringen kunnen toepassen (“als…dan”, en “ik voorspel dat deze toon hoger zal zijn, omdat…”, etc.). Als de leerkracht expliciet aandacht besteedt aan de taal die nodig is bij het vak, komt dit de taal- én denkontwikkeling van leerlingen ten goede. Voor de voorbereiding van de les betekent dit drie dingen: de leerkracht stelt een overkoepelend (en haalbaar) W&T-leerdoel, formuleert de beoogde denkstappen, en specificeert de benodigde taal in termen van taaldoelen. De taaldoelen behelzen niet alleen verschillende typen woorden, maar ook formuleringen (bijvoorbeeld: een grote trilling produceert…) die in de les centraal zullen staan.

Denken en redeneren over W&T: welke vaardigheden hebben leerkrachten nodig?
Om taal bij W&T centraal te stellen, is een taalgerichte aanpak in de klas nodig. Een eerste vereiste is dat een leerkracht beschikt over voldoende interactievaardigheden (Damhuis & Litjens, 2007). Denk daarbij aan het scheppen van ruimte voor meer en langere bijdragen van leerlingen tijdens gesprekken. Ook is het belangrijk om je interesse in leerling bijdragen te laten blijken en om vragen en reacties door te spelen aan andere leerlingen. Stel daarnaast ook voldoende denk- en redeneervragen. Dit zijn vragen die het denken en redeneren van leerlingen – en daarmee ook taalproductie – in gang zetten. Bijvoorbeeld: Wat zal er gebeuren als…? Hoe kun je…? Waardoor komt het dat…?

Om de ontwikkeling van de benodigde school- en vaktaal te bevorderen, kan een leerkracht scaffolding-strategieën inzetten tijdens de klasseninteractie (Smit, 2013). Scaffolding betekent letterlijk “in de steigers zetten” en verwijst naar tijdelijke, adaptieve hulp, die in dit geval gericht is op taalontwikkeling (Gibbons, 2002). Naarmate de leerlingen talig gezien zelfstandiger worden, kan de leerkracht de – metaforische – steigers weer afbreken. Voorbeelden van zulke taal-ondersteunende scaffolding-strategieën zijn: het herformuleren van taaluitingen van leerlingen, het vragen om preciezer taalgebruik, en het benoemen van de kwaliteit van een taaluiting (“dat heb je mooi gezegd”, of “zo zeggen we dat inderdaad in de W&T-les”).

Ontwikkeling leerkrachten
Leerkrachten die hebben meegedaan aan het TET-professionaliseringstraject hebben zich ontwikkeld in het geven van taalgericht W&T-onderwijs. Een van de leerkrachten verwoordt het begin van het traject als volgt: “Nieuw vond ik de koppeling van taal aan W&T-lessen, hoe logisch dat ook eigenlijk is.” Nu het traject ten einde is, kunnen leerkrachten in hun eigen lespraktijk de koppeling met taal maken en gebruiken zij interactievaardigheden, denk- en redeneervragen, en scaffolding-strategieën. Sommigen stellen dat er meer wordt gesproken en nagedacht in de klas, en dat zelfs de andere lessen er taalgerichter van zijn geworden.

Aan de slag met taalgericht W&T-onderwijs
Om verdere verduurzaming en opschaling van taalgericht W&T-onderwijs te bewerkstelligen, is het nodig dat meer leerkrachten zélf vaardig worden in het ontwerpen en geven van taalgerichte W&T-lessen. Dit project heeft daarvoor de volgende hulpmiddelen ontwikkeld:

• Een database met taalgerichte W&T-lessen
• Een hulpkaart voor het voorbereiden van een taalgerichte W&T-les
• Een hulpkaart voor het geven van een taalgerichte W&T-les
• Een video over taalgericht W&T-onderwijs

IMG_7252Deze instrumenten zullen o.a. beschikbaar komen op http://www.techyourfuture.nl. Bij Saxion en de Hogeschool iPabo wordt taalgericht W&T-onderwijs onderdeel van het pabo-curriculum en de post-HBO-opleiding, zodat (aankomend) leerkrachten taalgericht W&T-onderwijs daadwerkelijk inzetten in hun onderwijs, en W&T de aandacht krijgt die nodig is.

NEMO Science Museum zal de opgedane kennis uit dit project integreren in haar lesmethode Maakkunde (www.maakkunde.nl), waardoor de opbrengsten van dit project duurzaam gebruikt kunnen worden en een grote groep leerkrachten kan worden bereikt. We nodigen andere pabo’s en post-hbo-opleidingen Wetenschap en Techniek van harte uit om de ontwikkelde materialen te implementeren in het onderwijs. Alleen met goede professionalisering zal taalgericht W&T-onderwijs daadwerkelijk succesvol zijn.

Bekijk ook het filmpje over dit project.

Bron foto’s: Basisschool De Keerkring te Schagen

Referenties

  • Damhuis, R., & Litjens, P. (2007). Mondelinge communicatie. Drie werkwijzen voor mondelinge taalontwikkeling. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.
  • Gibbons, P. (2002). Scaffolding language, scaffolding learning: Teaching second language learners in the mainstream classroom. Portsmouth, NH: Heinemann.
  • Nationaal Techniekpact 2020. Te downloaden van: http://techniek- pact.nl/wp-content/up- loads/2014/03/TP_PACT_2020_ 6-2013-DEF.pdf
  • Smit, J. (2013). Scaffolding language in multilingual mathematics classrooms. Utrecht: Freudenthal Institute for Science and Mathematics Education.
  • Techniekpact (2013). Nationaal Techniekpact 2020. Beschikbaar op http://www.techniekpact.nl/

Subsidie

Het TET-traject is gesubsidieerd door TechYourFuture

Dit artikel is geschreven door Dr. Jantien Smit. Het onderzoek is gedaan in samenwerking met:

Wilt u reageren op deze column? Ga naar onze LinkedInpagina.

>> LEES OOK: Column Aleid Truijens

BERICHT DELEN  

Populaire blogs